Her yıl 16 Ekim hem Dünya Gıda Günü hem de Dünya Ekmek Günü olarak anılır. Gıda israfı ise tarladan markete ve mutfağa kadar zincirin her halkasında ortaya çıkabilen bir sorundur; en pratik çözümü de aynı zincirde başlar: doğru miktarda üretmek, doğru saklamak ve elimizdekini sonuna kadar değerlendirmek. Bu yazıda 16 Ekim’in anlamını, gıda israfının nerede başladığını, bayat ekmek başta olmak üzere evde israfı azaltmanın yollarını ve Egeye Dönüş’ün sıfır atık mantığıyla üretime bakışını bulacaksınız.
- 16 Ekim neden önemli?
- Gıda israfı nedir, nerede başlar?
- Bayat ekmek nasıl değerlendirilir?
- Egeye Dönüş’ün sıfır atık mantığı
- Evde gıda israfını azaltmanın 7 yolu
- Sıkça Sorulan Sorular
16 Ekim Neden Önemli?
Dünya Gıda Günü, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 16 Ekim 1945’te kurulmuş olmasının yıldönümü olarak her yıl dünyanın birçok ülkesinde anılır; üretimden beslenmeye, gıda güvenliğinden açlığa kadar gıda konularına dikkat çekmeyi amaçlar. Aynı gün kutlanan Dünya Ekmek Günü ise Uluslararası Fırıncılar ve Pastacılar Birliği’nin (UIB) girişimiyle 2006 yılında başlamış; ekmeğin kültürel, tarihsel ve ekonomik önemini, çiftçinin, değirmencinin ve fırıncının emeğini hatırlatmayı hedefler.
İki günün çakıştığı nokta tesadüf değil: bir somun ekmeğin ardında da, bir tabak zeytinyağlı otun ardında da toprak, su ve emek var. Bu emeği masada ya da çöp kovasında bitirmek aramızdaki bir seçim. İsraf konusuna daha geniş bir pencereden bakan ilk yazımız Dünya Gıda Günü ve İsrafın Analizi, bilinçli tüketim üzerine yazımız Sofrada Gıda Okuryazarlığı ve Bilinçli Tüketim başlıklı yazıdır.
Gıda İsrafı Nedir, Nerede Başlar?
Gıda israfı, üretilen ve insan tüketimine uygun olan gıdanın, tüketilmeden çöpe gitmesi ya da değerlendirilmemesidir. FAO’nun sık anılan tahminine göre dünyada üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri tüketilmeden kaybolmaktadır. Bu kayıp tek bir noktada değil, zincirin farklı aşamalarında ortaya çıkar:
- Tarlada ve hasatta: Hasat zamanının kaçırılması, ürünün dış görünüşü nedeniyle elenmesi.
- Depolama ve taşımada: Nem, sıcaklık ve bekleme süresi nedeniyle bozulma.
- Markette ve mutfakta: Gereğinden fazla alışveriş, yanlış saklama, porsiyonun büyük tutulması, kabuk ve sap gibi kısımların atılması.
Arama verilerine göre insanlar “gıda israfı nasıl önlenir”, “gıda israfının nedenleri” ve “gıda israfını önlemek için neler yapılabilir” sorularını sıkça arıyor; yanıtın büyük kısmı aslında mutfağımızdaki küçük alışkanlıklarda saklanmaktadır.
Bayat Ekmek Nasıl Değerlendirilir?
Dünya Ekmek Günü’nde akılda tutulması gereken ilk soru, ekmeğin neden çöpe gittiğidir. Ekmek bayatladığında bitiş değil, yeni bir tarif başlar. Bayat ekmeği israf etmemek için beş yol:
- Dilimleyip dondurun: Ekmeğin bir kısmını aynı gün dilimleyip dondurmak, gerektiği kadarını çıkarıp tost makinesinde ya da fırında tazelemek mantığıdır.
- Kruton yapın: Küp doğradığınız ekmeği zeytinyağı ile fırınlayıp salata ve çorbalara ekleyin.
- Zeytinyağlı kaplama: Dilimlediğiniz ekmeği zeytinyağıyla fırınlayıp üzerine bir tutam domates tozu serpin; kahvaltıda ya da çorba yanında tuzlu bir atıştırmalık olur.
- Galeta unu çıkarın: Tamamen kuruyan ekmeği öğütüp köfte, şnitzel ve fırın yemeklerinde kullanın.
- Ekmek tatlısı ya da yumurtalı ekmek: Bayat dilimleri süt ve yumurtayla buluşturup tatlı ya da kahvaltılık bir tarife dönüştürün.
Egeye Dönüş’ün Sıfır Atık Mantığı
Egeye Dönüş olarak gıda israfının üretimle başladığına inanıyoruz. Bu yüzden üretim anlayışımız, mevsiminde bol olan ürünü bozulmadan, doğal yöntemlerle korumak ve mümkün olan her kısmını sofraya taşımak üzerine kuruludur. Bunu şu örneklerle anlatıyoruz:
- Kurutma ile uzun raf ömrü: Yaklaşık %95’i su olan domates, mevsiminde çabuk bozulabilen bir sebzedir. Doğal yöntemle kurutulup öğütülen domates tozu, soyma ve doğramada oluşacak atığı mutfağa girmeden önler ve çok daha uzun saklanır.
- Kabuğa da yer açmak: Narenciyenin kabuğu çoğu mutfakta çöpe gider. Kabuklarını kurutup öğüttüğümüz portakal kabuğu tozu, kek ve kurabiyeden içeceklere kadar mutfakta yeni bir kullanım bulur; uygun saklama koşullarında uzun süre bozulmadan kalır.
- Meyvenin tamamını değerlendirmek: Olgunlaşan ya da fazlalaşan meyveler reçel ve pekmez gibi geleneksel yöntemlerle saklanır. Kilolarca üzümün şırası, üzüm pekmezi haline getirildiğinde tek bir şişede, ek bir şeker olmadan saklanır.
- Tek bileşenli, katkısız ürünler: Doğal ve sade içerik, yapay koruyucu ihtiyacını ortadan kaldırır; kullanımı kolay, ihtiyaç kadar tüketilen ürünler israfın da önüne geçer.
Sıfır atık mantığının Ege mutfağındaki köklerini ve narenciye değerlendirme örneklerini daha ayrıntılı okumak isterseniz Mutfakta Sıfır Atık: Bir Ege Evi Reçetesi yazımızı ziyaret edebilirsiniz.
Evde Gıda İsrafını Azaltmanın 7 Yolu
- Listeyle alışveriş yapın: Haftalık menüye göre liste hazırlayın; gereksiz alımı azaltır.
- Önce eskiyi tüketin: Buzdolabında ve dolapta yeni alınan ürünleri arkaya, eskileri öne koyun.
- Doğru saklayın: Kuru gıdaları serin, kuru ve kapalı; çabuk bozulanları uygun sıcaklıkta saklayın.
- Dondurun ya da kurutun: Fazla gelen sebze, meyve ve ekmeği bozulmadan önce dondurun veya doğal yöntemle kurutun.
- Porsiyonu küçük tutun: Az alıp tekrar servis yapmak, tabakta kalan yemeği azaltır.
- Kabuk ve sapları düşünün: Narenciye kabuğu, sebze sapı ve yaprağı gibi kısımların çoğu tarifte kullanılabilir.
- Artıkları yeni yemeğe dönüştürün: Pilav, ekmek ve sebze artıklarından köfte, çorba ya da kahvaltılık yapabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Dünya Gıda Günü ne zaman?
Her yıl 16 Ekim. FAO’nun 16 Ekim 1945’te kuruluşu nedeniyle bu tarihte anılır.
Dünya Ekmek Günü ne zaman?
Her yıl 16 Ekim. Uluslararası Fırıncılar ve Pastacılar Birliği’nin girişimiyle 2006’da başlamıştır.
Gıda israfı nedir?
İnsan tüketimine uygun gıdanın tüketilmeden çöpe gitmesi ya da değerlendirilmemesidir.
Gıda israfı nasıl önlenir?
Listeyle alışveriş yaparak, doğru saklayarak, fazla gelen ürünü dondurup ya da kurutup, porsiyonu küçük tutarak ve artıkları yeni tariflere dönüştürerek.
Gıda israfının nedenleri nelerdir?
Gereğinden fazla alışveriş, yanlış saklama, plansız pişirme, porsiyon fazlalığı ve üretimden tanıma kadar zincirdeki kayıplar.
Bayat ekmek ne yapılır?
Kruton, galeta unu, zeytinyağlı fırın atıştırmalığı, ekmek tatlısı ya da yumurtalı ekmek yapılabilir; fazlası dilimlenip dondurulabilir.
Sıfır atık mutfak nedir?
Alışverişten sofraya kadar ürünün mümkün olan her kısmını değerlendirmeyi ve çöpe gidecek gıda miktarını en aza indirmeyi hedefleyen mutfak anlayışıdır.
Kuru ve toz ürünler gıda israfını azaltır mı?
Doğru saklanıldığında uzun raf ömrü sayesinde mevsiminde bol bulunan ürünlerin bozulmadan saklanmasına ve ihtiyaç kadar kullanılmasına yardımcı olur.
Neden Egeye Dönüş?
Egeye Dönüş olarak doğal, katkısız ve geleneksel yöntemlerle ürettiğimiz ürünlerde israfı üretimden başlayarak azaltmayı ilke edindik. Bu 16 Ekim’de siz de mutfağınızdaki bir alışkanlığı değiştirin; bir somun ekmeği, bir kabuğu ya da bir şişe pekmezi sonuna kadar değerlendirin.
Egeye Dönüş Kalem Ekibi
